I powstanie śląskie

I powstanie śląskie wybuchło spontanicznie. Wobec przewagi przeciwnika i braku pomocy z Polski po tygodniu trzeba je było zakończyć.

Do wybuchu I powstania śląskiego przyczyniła się znacznie zmiana stanowiska wielkich mocarstw dotycząca przynależności Śląska.

W projekcie traktatu pokojowego z 7 maja 1919 roku zdecydowana większość liczącej 13,2 tys. km kw. rejencji opolskiej zamieszkiwanej - według pruskiego spisu ludności z 1910 - w 67 proc. przez Polaków miała przypaść Polsce. Tymczasem pod wpływem niemieckiej dyplomacji w traktacie pokojowym z 28 czerwca 1919 r. zarządzono na żądanej przez Polskę części Górnego Śląska plebiscyt.

- Niemcy podjęli zaraz po wojnie przygotowania do utrzymania całej rejencji w swych granicach - dodaje prof. Michał Lis. - Pod koniec listopada 1918 roku skierowano na Górny Śląsk 117. Dywizję Piechoty generała Karla Hoefera, która miała stanowić trzon Grenzschutzu. Wsławiła się ona stosowaniem na wielką skalę terroru wobec polskiej ludności.

Sytuacja była napięta. W styczniu 1919 r. ogłoszono stan oblężenia na Górnym Śląsku. Zniesiono nietykalność osobistą, wprowadzono godzinę policyjną, zabroniono zwoływania polskich wieców.

Bezpośrednio przed wybuchem I powstania śląskiego doszło do masakry w Mysłowicach. Tłum 3 tys. ludzi czekający na wypłatę przed bramą kopalni Mysłowice wtargnął na podwórze. Grenzschutz oddał strzały. Zabito 7 górników, 2 kobiety i 13-letniego chłopca.

Żądanie rozpoczęcia powstania uchwalono 11 sierpnia 1919 r. W Bytomiu na zebraniu komendantów powiatowych POW szef sztabu Jan Wyglenda zwołał komendantów powiatowych na 15, a potem 18 sierpnia. Tymczasem 15 i 16 sierpnia Niemcy aresztowali kilku przywódców POW. W tej sytuacji grupa śląskich uchodźców w Piotrowicach na Śląsku Cieszyńskim pod dowództwem Maksymiliana Iksala wydała dowódcom POW w Rybniku i Pszczynie rozkaz rozpoczęcia powstania, wyznaczając termin na 17 sierpnia o 2 w nocy.

40-osobowa grupa powstańców pod dowództwem Iksala po walce z Grenzschutzem zdobyła Gołkowice i dworzec w Godowie. Stanisław Krzyżowski tegoż 17 sierpnia zdobył w Tychach dworzec, folwark i pocztę.

Kompania Wiktora Szczygła z Urbanowic pokonała oddział wojska niemieckiego zaopatrzony w artylerię we wsi Paprocany. Powstańcy zdobyli m.in. 4 armaty, 2 karabiny maszynowe, 100 karabinów ręcznych i 50 koni. Wzięto do niewoli 100 jeńców.

Walki trwały także w kolejnych dniach, m.in. w okolicach Wodzisławia, Katowic, Bytomia, Tarnowskich Gór i Mysłowic. Tu udało sie powstańcom zestrzelić niemiecki samolot i wysadzić tor kolejowy.

W czasie ich trwania wrócił z Warszawy Alfons Zgrzebniok i przejął dowództwo. 24 sierpnia, widząc że nie ma szans na pozyskanie większej ilości amunicji, ani na pomoc z Polski, a strona niemiecka ściąga znaczne posiłki, wydał rozkaz zakończenia walk.

Klęska militarna I powstania tylko na chwilę załamała wiarę w przyłączenie Śląska do Polski. W Polsce powoływano różne komitety, których zadaniem było nieść pomoc braciom na Śląsku. Na obszarze plebiscytowym rozwinęło się polskie harcerstwo i ruch sportowy.

W Polsce przygotowywano ochotników gotowych pomagać przy pracy nad plebiscytem. Szkolono kadry, wysyłano pieniądze.

Przeprowadzone 9 listopada 1919 r. wybory komunalne na Śląsku nieoczekiwanie przyniosły zwycięstwo Polsce. Na polskie listy padło prawie 60 procent głosów.